Historia

Adam Kazimierz Czartoryski (1734-1823) - polski książę, rzecznik reform ustrojowych Polski, przedstawiciel obozu Familii. W 1763 wysuwany przez stronnictwo Czartoryskiego, wbrew swej woli, na kandydata na króla Polski. Po elekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego znalazł się w grupie reformatorów skupionych wokół króla.

We wczesnym oświeceniu był znanym zwolennikiem reform oświaty. Od 1768 komendant Szkoły Rycerskiej w Warszawie. Jeden z twórców Komisji Edukacji Narodowej. W dobie Sejmu Czteroletniego współdziałał w projektowaniu zmian ustrojowych w Polsce. Poparł Konstytucję 3 Maja i powstanie kościuszkowskie, co spowodowało konfiskatę jego dóbr przez władze rosyjskie i przekazanie ich jego synom.

Po 1795 osiadł w Puławach, gdzie stworzył ważny ośrodek życia politycznego i kulturalnego. Członek Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Znany mecenas artystów i uczonych. Autor komedii i współtwórca Monitora. W 1812 uczestniczył, jako marszałek sejmu nadzwyczajnego, w napoleońskiej kampanii politycznej.

Na obszarze miedzy Bugiem a Wisłą posiadał cztery klucze: międzyrzecki, końskowolski, samoklęski i starostwo latowickie. Klucz międzyrzecki stanowił odrębną całość gospodarczą i organizacyjną. Zarządzany był przez specjalnego pełnomocnika i po-siadał własny system rozliczeniowy. Cały klucz podzielony był na zespoły wiosek, których ośrodkami były folwarki. One rozliczały chłopów pańszczyźnianych i pilnowały realizacji wszystkich świadczeń, do których chłopi byli zobowiązani.

Inwentarz z roku 1785 wymienia 28 wsi pańszczyźnianych oraz 14 wsi czynszowych wśród których 10 zamieszkałych było przez bojarów: Łuby, Łuniew, Kożuszki - w folwarku Dołhołęka; Strzakły w folwarku Krzewica; Wygnanka w folwarku Turów, Misie w folwarku Zadworny, oraz Jelnica, Krzymoszyce, Przychody i Pościsze w folwarku Halasy.

Na skutek pojawiających się w polskim rolnictwie (XVIII i XIX w.) tendencji zmierzających do podniesienia rentowności gospodarki magnackiej w dobrach międzyrzeckich ulepszono system folwarczno-pańszczyźniany przez usprawnienie administracji dóbr, poprawę nadzoru, pomiar gruntów i regulację powinności chłopskich.

Dobra międzyrzeckie przynosiły Czartoryskim największe dochody z pośród wszystkich czterech zespołów posiadanych przez nich dóbr, przy najmniejszych nakładach finansowych na najem siły roboczej. Olbrzymia część dochodów odprowadzana była do kasy księcia Czartoryskiego w Puławach. Dochody uzyskane w dobrach międzyrzeckich wielokrotnie przeznaczano na cele konsumpcyjne, na utrzymanie dworu książęcego.

wstecz